منطق تحول در انديشه سياسى آية الله محمدباقر صدر(ره )
حجة الاسلام نجف لك زايى

بسم الله الرحمن الرحيم
مقدمه
انديشه سياسى امام محمدباقر صدر(ره ) چيست ؟ آيا عمل سياسى وى مبتنى بر انديشه سياسى ايشان ، قابل تغيير و توضيح است ؟ آيا انديشه سياسى وى از آغاز تا پايان ، دچار تحول يا تحولاتى شده است ؟ در صورت تحول و دگرگونى ، اين تحول متوجه چه بخش هايى از انديشه سياسى ايشان شده است ؟ مبانى و كليد فهم تحولات مذكور چيست ؟ اساسا انديشه سياسى چيست ؟ آيا در انديشه سياسى شهيد صدر، شكل خاصى براى حكومت اسلامى پيشنهاد شده است ؟
سوالات و پرسش هاى مذكور، راهنماى مباحث اين مقاله خواهد بود. فرضيه اساسى نگارنده ، اين است كه انديشه سياسى شهيد صدر باتوجه به مقتضيات زمان و مكان و مفاهيمى چون ((مصلحت و تكليف )) و مكانيزمى چون اجتهاد، دچار تحول شده است . اين تحول ، نه تنها نقطه ضعف انديشه سياسى ايشان نيست ; بلكه يكى از مهم ترين نقاط قوت آن و نيز عامل موثر هدايت عمل سياسى وى در طول دوره حيات پربركت ايشان بوده است . بخشى از انديشه سياسى شهيد صدر، ذيل انديشه هاى ((اصلاحى )) و بخشى ديگر، ذيل انديشه هاى ((انقلابى )) قرار مى گيرد.
باتوجه به آنچه گفته شد، لازم است مباحث زير دنبال شود:
1ـ مفهوم انديشه سياسى ; 2ـ انديشه سياسى شهيد صدر; 3ـ نقد و بررسى پاسخ هاى ارائه شده به پرسش از منطق تحول انديشه ; 4ـ پاسخ نگارنده به پرسش اصلى اين مقاله كه مبتنى بر تعيين گفتمان هاى انديشه سياسى اسلامى ، جايگاه انديشه سياسى شهيد صدر در اين گفتمان ها و اصول ثابت انديشه سياسى ايشان خواهد بود.
1ـ مفهوم انديشه سياسى : در تعريف و بررسى مفاهيمى ; چون : انديشه سياسى ، فلسفه سياسى ، فقه سياسى ، ايدئولوژى سياسى و نظريه سياسى اختلاف زيادى وجود دارد. به طور اجمال ، مرادمان از انديشه سياسى را به معنايى كه در اين پژوهش در نظر داريم ، بيان مى كنيم . ريمون آرون گفته است : ((انديشه سياسى ، عبارت است از كوشش براى تعيين اهدافى كه به اندازه معقولى احتمال تحقق دارد و نيز تعيين ابزارهايى كه در حد معقولى ، مى توان انتظار داشت موجب دست يابى به آن اهداف بشود.))(1) دكتر بشيريه مطلبى دارد كه براى تكميل تعريف فوق ، از آن استفاده مى كنيم . به نظر وى :
((در تكميل اين تعريف ، بايد گفت كه انديشمند سياسى ، كسى نيست كه صرفا داراى مجموعه اى از آرا و اهداف باشد و ابزارهاى رسيدن به آن هدف ها را به دست دهد; بلكه بايد بتواند در باره آرا و عقايد خود به شيوه اى عقلانى و منطقى استدلال كند، تا حدى كه انديشه هاى او ديگر صرفا آرا و ترجيحات شخصى به شمار نرود.))(2) در پيوند ديدگاه فوق با تاريخ انديشه سياسى اسلامى و به ويژه انديشه سياسى امام سيدمحمدباقر صدر(ره ) بايد گفت كه منظور از ((انديشه سياسى ))، هم عطف توجه به منظومه اى فلسفى است كه كليت و شموليت داشته باشد (نظريه )، و هم عقايد و آراى سياسى را به مثابه فعل سياسى در برگيرد. چه بسا كسانى بدون عنايت به يك منظومه فكرى ، به ((امر سياسى )) بپردازند كه در اين صورت ، موضع گيرى اين افراد، مستقل از آن منظومه (نظريه ) است . چنين كسانى در عالم اسلام بيش تر سياست پيشه بوده اند تا متفكر اسلامى .
شهيد صدر جامع اين ويژگى هاست . در تكميل بحث مذكور، اين نكته را هم بايد يادآورى كرد كه در تاريخ انديشه سياسى اسلامى به دليل وجود يك كليت فراگير و در برگيرنده كه بر تمامى ابعاد اجتماع و زندگى اجتماعى و فردى حاكم است ، يعنى اسلام به مثابه يك دين ، الزاما تفكر سياسى نيز صبغه دينى و مذهبى خواهد داشت .(3) انديشه سياسى شهيد صدر نيز يك تفكر سياسى دينى است .
2ـ گزارشى از انديشه سياسى شهيد صدر: از آن جايى كه هدف اين مقاله ، بررسى منطق تحول انديشه سياسى شهيد صدر است ، لذا وارد بحث تفصيلى از انديشه سياسى ايشان نمى شود. تنها آن مقدار از انديشه سياسى وى كه براى بيان مقصود لازم است ، در اين جا گزارش مى شود. طبيعى است كه ترتيب تاريخى مطالعه تفكر سياسى ايشان را براى هدف اين مقاله مرجح است . منابع اصلى انديشه سياسى آيت الله العظمى صدر از اين قرار است : 1ـ الاسس الاسلاميه . كه در تاريخ 1378 ه' .ق برابر با 1958 م . و 1337 ش . يعنى در اوايل تشكيل حزب الدعوه الاسلاميه از سوى ايشان ، منتشر شده است . 2ـ الفتاوى الواضحه . 3ـ حاشيه بر ((منهاج الصالحين )) آيت الله سيدمحسن حكيم . (دو اثر اخير در سال هاى 1396 و 1395 ه' .ق منتشر شده اند.) 4ـ مجموعه ((الاسلام يقود الحياه )) كه در سال 1399 ه' ق . تاءليف شده است .
الف ) الاسس الاسلاميه ; در اين كتاب ، نظريه حكومت شورايى ارائه شده است .(4) اهم نكات اين كتاب به اين شرح است : 1ـ اسلام ، مجموعه عقيده و شريعتى است كه حضرت محمد(ص ) از جانب خداوند متعال به ارمغان آورده است . دين اسلام تمامى عرصه هاى حيات بشرى را سامان مى دهد.
2ـ تمامى ساكنين كره زمين بايد مطيع دولت اسلامى باشند. دولت اسلامى سه گونه است ; الف ـ دولت معصوم كه اطاعت مطلق از آن واجب است ; ب ـ دولت غيرمعصوم كه سعى در اجراى احكام اسلام دارد; ولى ممكن است مرتكب اشتباه هم بشود; ج ـ دولت غيرمعصوم كه عمدا از احكام اسلام تخطى مى كند. چنين دولتى چون از عدالت ساقط است ، عزل آن بر مسلمانان واجب است .
3ـ چون شكل حكومت در زمان غيبت از طريق نص مشخص نشده است ، لازم است كه براساس آيه شريفه ((امرهم شورا بينهم ))(5) شورايى باشد.
4ـ در اين حكومت شورايى يا حكومت امت ، امر قضا و افتا بر عهده مجتهدان جامع الشرائط است .(6) ب ) الفتاوى الواضحه ; نظريه ولايت مرجع صالح و رشيد و يا به تعبير ديگر، نظريه ولايت انتصابى عامه فقيهان ، در اين كتاب و نيز در حواشى آيت الله صدر بر منهاج الصالحين مورد تاءكيد قرار گرفته است . طبيعى است كه در اين نظريه نسبت به نظريه قبلى ، اختيارات فقيه جامع الشرائط وسيع تر شده است .(7) ج ) خلافه الانسان و شهاده الانبيا; در اين حلقه از مجموعه ((الاسلام يقود الحياه ))، نظريه خلافت مردم با نظارت مرجعيت يا به تعبير ديگر نظريه حكومت تركيبى ; يعنى حكومت شورايى ، نظارت و گواهى مرجع صالح مطرح شده است . اهم نكات اين نظريه ، چنين است :
1ـ خداوند منشاء همه قدرت هاست . سيادت الهى در جامعه بشرى از دو طريق تواءم خلافت و شهادت اعمال مى شود.
2ـ امت ، خلافت خود را براساس دو قاعده قرآنى اعمال مى كند; اول ، قاعده شورايى در حوزه موارد غيرمنصوص است . دوم ، ولايت مومنين و مومنات بر يكديگر به طور مساوى . 3ـ خداوند براى حفظ خلافت الهى انسان از انحراف و هدايت آن به سوى اهداف عاليه ، شاهدانى را برانگيخته است . شاهدان الهى عبارتند از: انبيا، امامان و علماى دين . معصومان هم خليفه بوده اند و هم شاهد. 4ـ نايب امام عصر(عج ) در امور شرعيه ، مرجع صالح است .(8) شهيد صدر در هر مورد به آياتى از قرآن استناد كرده است . از جمله در مورد خلافت به آيه ((و اذ قال ربك للملائكه اين جاعل فى الارض خليفه ))(9) و در باب شهادت (نظارت و اشراف ) به آيه كريمه : ((و كذلك جعلناكم امه وسطا لتكونوا شهدا على الناس و يكون الرسول عليكم شهيدا))(10) استناد كرده است .
3ـ ديدگاههاى گوناگون در پاسخ به چرايى تحول در انديشه سياسى شهيد صدر; بايد اذعان كرد كه مع الاسف در اين باره كندوكاوهاى پژوهشى به ميزان لازم صورت نگرفته است . همان مقدارى هم كه صورت گرفته با يك نوع پيش داورى همراه شده است . عده اى ، تحول در انديشه را منفى ديده اند و اساسا زير بار پذيرش اين مطلب كه انديشه سياسى شهيد صدر دچار تحول شده است ، نرفته اند و از همين رو، دست به توجيه نظرات وى زده اند. و گروه ديگرى خواسته اند تحول را ثابت كنند; اما به اين صورت كه ضمن نسخ دو نظريه ، خواسته اند نظريه سومى را ثابت نمايند. اما به نظر مى رسد كه مى توان تحول در نظريه صدر را پذيرفت و به هيچ يك از دو مشكل مذكور نيز گرفتار نشد. يكى از مولفان در جمع بندى سه نظريه فوق از شهيد صدر، ضمن نفى سه نظريه ، آنها را به يك نظريه برگردانده است و كسانى را كه اعتقاد به تغاير نظريات دارند، متهم به خطا كرده است . وى مى نويسد; نظريه ايشان چندان دستخوش تغيير ـ آن گونه كه برخى پنداشته اند- نگشته است . و اين كه برخى گفته اند ((بعد از مدتى شهيد صدر به وثاقت توقيع امام عصر(عج ) (و اما الحوادث الواقعه فارجعوا فيها الى رواه احدايثنا فانهم حجتى عليكم و انا حجه الله ) دست يافت و از آن براى استدلال بر ولايت فقيه استفاده كرد...))، چندان صحيح به نظر نمى رسد.(11) همين نويسنده ضمن اين كه نظريه اول شهيد صدر را به نظريه سوم ارجاع داده است و در واقع بخشى از آن را گرفته است ، نظريه دوم را نيز به نظريه سوم ارجاع داده است ; با اين تعبير كه مفهوم ولايت در تعبير شهيد صدر به معناى گواهى و شهادت (نظارت ) است .
بنگريد: ((در انديشه صدر، اگر واژه ولايت در مورد مرجع عام به كار مى رود; اولا، به مفهوم گواهى و شهادت (نظارت ) است و به معناى حكومت نمى باشد. چه ، خود صريحا اين موضوع را مطرح كرده است . ثانيا، از نظر او، برقرارى حكومت از وظايف و مسووليت هاى مردم (امت ) است . ثالثا، مردم مرجع ناظر را نيز انتخاب مى كنند، مگر اين كه در يك زمان ، بيش از يك مرجع صالحه رشيده وجود داشته باشد.(12) ملاحظه فرماييد كه چگونه تلاش شده است تا تمامى سخنان شهيد صدر به يك نظريه ارجاع شود. آيت الله سيدمحمدباقر حكيم ، آيت الله سيدكاظم حسينى حائرى ، محمد الحسينى و ديگر شاگردان شهيد صدر نيز در توضيح نظرات وى هم داستان نيستند. آقاى سيد محمدباقر حكيم در مقاله اى كوشيده است تا نظريه دوم و سوم را ذيل نظريه واحدى به نام ولايت مطلقه فقيه جمع كند;(13) چنان كه محمد الحسينى نيز بر همين سير مشى كرده است ;(14) در حالى كه سيدكاظم حائرى سير ديگرى را رفته است .(15) نويسنده ديگرى نيز بر استقلال سه نظريه و جدايى آنها از يكديگر تاءكيد كرده است .(16) 4ـ پاسخ نگارنده : براى اين كه منطق تحول در انديشه سياسى آيت الله صدر را به عنوان يك متفكر بزرگ و نيز يك مصلح موثر مسلمان درك كنيم ، لازم است بحث در مراحل زير دنبال شود:
اول ; گفتمان هاى انديشه سياسى اسلامى ; دوم ; جايگاه انديشه سياسى شهيد صدر در اين گفتمان ها; سوم ; اصول ثابت انديشه سياسى شهيد بزرگوار صدر.
اول : گفتمان هاى انديشه سياسى اسلامى ; به نظر مى رسد در يك گفتمان سازى معطوف به هدف و غايت كه نوعا مد نظر متفكران مسلمان نيز هست ، بتوانيم ميراث سياسى اسلامى را به هر مذهب و فرقه اى كه تعلق داشته باشد، اعم از شيعه و سنى ، در قالب سه گفتمان طبقه بندى كنيم :
الف ـ انديشه هاى سياسى انقلابى ; ب : انديشه هاى سياسى اصلاحى ; ج : انديشه هاى سياسى تغلبى .
انديشه هاى سياسى انقلابى ، انديشه هايى هستند كه در صدد تغيير صددرصد اوضاع هستند. مبانى اين انديشه صددرصد برخاسته از دين است و هدف آن ، انجام تكليف الهى است . اين سنخ از انديشه ها، هم در دوران معاصر يافت مى شود و هم در صدر اسلام . انديشه هاى سياسى اصلاحى ، انديشه هايى هستند كه با توجه به شرايط زمان و مكان و نيز امكانات و ساير شرايط، كه از آنها در كل به واقعيات تعبير مى كنيم ، ضمن اين كه از اصول خود عقب نشينى نمى كنند، در پوشش تقيه گونه ، پيشنهاداتى در جهت اصلاح و بهبود نسبى امور ارائه مى كنند و اگر شرايط مساعدتر شد، آنها هم سعى مى كنند بر شرايط خود بيافزايند.
انديشه هاى سياسى تغلبى ، در صدد حفظ وضع موجود بوده ، از تز ((الحق لمن غلب )) دفاع مى كنند.
بنگريد به نظريه عالم بزرگ اهل سنت ، فضل الله ابن روزبهان خنجى كه در اين باب سخن گفته است . اين سنخ انديشه ها، كه تعدادشان هم كم نبوده است ، پيوسته در خدمت حفظ خود و حفظ تاج و تختها بوده اند; اما انديشمندانى كه انديشه هاى اصلاحى را ارائه كرده اند، پيوسته داراى اصول برخاسته از دين مبين اسلام و در صدد حفظ آرمان هاى اسلامى بوده اند. سيدجمال الدين اسدآبادى ، آيت الله نائينى ، امام خمينى (ره )، آيت الله مطهرى و آيت الله صدر، از اين دسته هستند.
دوم : اصول ثابت انديشه سياسى آيت الله صدر; به نظر نگارنده ، انديشه سياسى موفق ، انديشه اى است كه ضمن دارا بودن اصول ثابت ، از انعطاف لازم هم برخوردار باشد. انديشه سياسى داراى اركان زير است : 1ـ تعيين اهداف معقول ; 2ـ تعيين و انتخاب ابزارهاى لازم براى رسيدن به اهداف ; 3ـ منطقى بودن . بر همين اساس ، ادعاى نگارنده اين است كه انديشه ها و نظريات آيت الله صدر، باتوجه به اين كه در شرايط زمانى مختلف ايراد شده است ، بايد متفاوت باشد; چنان كه متفاوت هم هست . نظريه اول ايشان ; يعنى نظريه حكومت شورايى ، باتوجه به اين كه در شرايط تاءسيس ((حزب الدعوه )) ارائه شده است ، جنبه اصلاح گرايانه دارد; چون اين امكان نبوده است كه دست به تغيير رژيم بزنند و اصولا حتى زمينه براى طرح چنينى سخنى فراهم نبوده است (1337 ش ); چنان كه مشابهش در ايران ، در همان مقطع ، توسط امام خمينى انديشه اى اصلاحى دنبال مى شد. ولى بعدها كه وضع بهتر شده و شرايط تغيير مى كند و كشور عراق در واقع به شرايط انقلابى نزديك مى شود و در ايران نيز انقلاب اسلامى به رهبرى امام خمينى (ره ) اتفاق مى افتد، شهيد صدر وارد گفتمان انقلاب مى شود. بنابراين ، تحول انديشه سياسى شهيد صدر در بستر اوضاع زمان و شرايط سياسى اجتماعى مختلف قابل فهم است . بخش اول انديشه وى ، در گفتمان اصلاح قرار مى گيرد و بخش اخير انديشه ايشان در گفتمان انقلاب . مع ذلك انديشه شهيد صدر، چه در بخش اصلاحى و چه در بخش انقلابى ، از اصول ثابتى تبعيت مى كند. برخى از مهم ترين اصول ثابت انديشه سياسى وى از اين قرار است : 1ـ اصل تكليف ; 2ـ اصل مصلحت اسلام ; 3ـ اصل مصلحت مسلمانان ; 4ـ اصل رعايت احكام ثابت شرعى ; 5 ـ اصل دعوت و گسترش اسلام ; 6ـ اصل نفى سبيل ; 7ـ اصل اهم و مهم ; 8ـ اصل عمل به قدر مقدور; 9ـ اصل عدالت ; 10ـ اصل ضرورت حكومت ; 11ـ اصل ولايت الهى و ... شهيد صدر خود بارها و بارها و در آثار مختلفش به اين بحث كه دين اسلام از اصول ثابت و متغير تشكيل شده است ، توجه داده است .(17) شهيد صدر، هم به اصلاح توجه داشته است و هم به انقلاب . وى در بيان مفهوم دعوت اصلاحى ، چنين گفته است :
((دعوت اصلاحى كه هدفش اصلاح و مرمت قسمت معينى از جامعه بوده ، در چارچوب فعاليت هاى عملى خود از ساير جنبه هاى فاسد واقعيت اجتماعى و نيز از پايه هاى اساسى كه شالوده و زيربناى وضعيت فعلى است ، چشم پوشى مى كند.))(18) و در تعريف نهضت انقلابى مى گويد: ((اما نهضت انقلابى در حالى كه از واقعيتى كه امت دست به گريبان آن است ، درك عميق و برداشت عميق دارد، مطلقا تسليم وضع موجود و شرايط جارى نمى گردد و چون اين جو را نسبت به اصول مكتبى و فكرى خويش در تضاد مى يابد، سرسختانه به دگرگونى عميق و تحول بنيادين آن همت مى گمارد.))(19) شهيد صدر به مساءله تفاوت شرايط زمانى توجه اكيد دارد و حتى معتقد است كه حضرت ختمى مرتبت محمدمصطفى (ص ) نيز اگر در شرايط امروز بود از روش هاى متناسب با امروز استفاده مى كرد: ((مسلما در صورتى كه پيامبر(ص ) در زمان ما مى زيست ، به اقتضاى حكمت خويش ، روش هاى تبليغى ، اطلاع رسانى و تشكيلاتى مناسب دوران معاصر را به كار مى گرفت . ))(20) وى ، بزرگ ترين مشكل دنياى امروز را مشكل نظام اجتماعى مى دانست و لذا محور انديشه سياسى وى در همه شرايط زمانى ، پيشنهاد نوعى نظام اجتماعى مبتنى بر واقعيات بود: ((بزرگ ترين مشكل دنياى امروز كه فكر انسان را به خود مشغول داشته و بر جوهر هستى انسانى تاءثير مى گذارد، مشكل نظام اجتماعى است ....، زيرا نوع سيستم اجتماعى ، نقش تعيين كننده اى در حيات بشرى و در اصل موجوديت اجتماعى وى دارد.(21) شهيد صدر در يك جمع بندى معتقد است كه تنظيم راه بشر به سوى ايده آل مطلق كه عبارت از تقرب الى الله و كسب رضايت الهى است ، متوقف بر چهار امر است و اين در واقع ، بنياد تفكر سياسى و اصل ثابت در انديشه وى است كه ديگر اجزاى انديشه او بر آن مبتنى است . اين امور عبارتند از: 1ـ ديد فكرى و ايدئولوژيكى روشن نسبت به ايده آل برتر; به نظر وى ، داشتن اين ديد در طول تاريخ متوقف بر عقيده به توحيد بوده است . 2ـ وجود يك نيروى روانى حاصل از اين ايده آل تا اين نيروى روانى بتواند به منزله سرمايه دائم و سوخت پيوسته اى براى اراده بشر در طول تاريخ باشد. 3ـ لازم است پيوند اصيلى بين انسان و ايده آل مطلق وجود داشته باشد. اين پيوند اصيل در نقش پيامبرى ظاهر مى شود و در واقع نقش پيامبران ، برقرارى همين ارتباط و پيوند است . 4ـ پس از آن كه بشريت وارد مرحله اى شد كه قرآن آن را مرحله اختلاف مى نامد، كار به جايى مى رسد كه تنها آمدن بشير و تدبير كافى نيست ; بلكه لازم است بشريت متدين وارد ميدان نبرد عليه خدايان ساختگى بشود و طاغوت ها و ايده آل هاى پست را سر جاى خود بنشاند. در اين جنگ ها بايد رهبرى وجود داشته باشد كه اين مهم را رهبرى كند. اين رهبر، امام است . اين چهارمين شرط تنظيم راه بشر به سوى ايده آل مطلق است .(22) بنابراين ، گرچه اشكال حكومت در دوره هاى مختلف ممكن است متفاوت باشد; اما رهبرى الهى در همه آنها شرط لازم است . خاتمه : توجه به اين نكته كه انديشه سياسى هر متفكر، پاسخى است به بحران ها و معضلات عصر خودش و نيز توجه به اصول ثابت در انديشه سياسى متفكران قويم اسلامى همچون شهيد صدر و نيز معيارهاى انعطاف و تغيير، به ما كمك كرد تا تحول در انديشه سياسى آيت الله صدر را تبيين نماييم . به نظر مى رسد كه اندك تلاش هايى كه تاكنون در تبيين تحولات انديشه وى صورت گرفته است ، با غفلت از پيش فرض هاى نگارنده بوده است . به هر حال توجه به شم فقاهتى ايجاب مى كند كه پيوسته اصل عمل به قدر مقدور در نظر باشد و بدانيم كه فقها پيوسته به شرايط و امكانات واقعى نظر دارند.
پى نوشت ها
1- حسين بشريه ، تاريخ انديشه هاى سياسى در قرن بيستم ، (تهران : نشر نى ، 1376)، ص 16.
2- همان ، ص 16.
3- نجف لك زايى ، انديشه سياسى محقق سبزوارى ، (قم : موسسه آموزش عالى باقر العلوم (ع )، 1377)، قسمت اول ، صص 4 ـ 5، همچنين ر.ك . به : حاتم قادرى ، انديشه سياسى عزالى ، (تهران : دفتر مطالعات سياسى و بين المللى ، 1370)، صص 71 ـ 72.
4- جزوه الاسس الاسلاميه در كتاب زير منتشر شده است . محمد الحسينى ، الامام الشهيد السيد محمدباقر الصدر دارسته فى سيرته و منهجه ، (بيروت : دارالفرات ، 1989 م ـ 1410 ه' .ق )، اللحق الاول ، صص 336 ـ 359.
5- الشورى / 38.
6- آنچه آمد، خلاصه اى از نظر به حكومت شورايى بود كه از منبع ذيل ارائه شد: محسن كديور، نظريه هاى دولت در فقه شيعه ، (تهران : نشر نى ، 1360)، صص 160 ـ 167.
7- محمدباقر الصدر، الفتاوى الواضحه ، الجزء الاول ، (بيروت : دارالتعارف المطبوعات ، 1410 ه' .ق ، 1981 م .)، صص 115 و 134.
8- آنچه آمد، خلاصه اى از نظريه صدر بود كه از منبع ذيل ارائه شد: كديور، پيشين ، صص 140 ـ 127 .
9- البقره / 30، آيات ديگر مورد استناد عبارتند از: اعراف / 69، فاطر / 39، ص / 26 و احزاب / 72.
10- البقره / 143 و آيات ديگر مورد استناد عبارتند از: نساء / 41، مائده / 117، نحل / 29، حج / 78، آل عمران / 140 و زمر / 69.
11- محمدحسن جمشيدى ، انديشه سياسى شهيد رابع به امام سيدمحمدباقر صدر(ره )، (تهران : موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه ، 1377)، ص 284.
12- همان ، 287.
13- كديور، پيشين ، ص 128.
14- همان ، ص 128.
15- سيدكاظم حسينى حائرى ، ولايه الامر فى عصر الغيبه ، (قم : مجمع الفكر الاسلامى ، 1414 ه' .ق )، ص 128 و 160 ; و نيز كديور، پيشين ، ص 128.
16- كديور، پيشين .
17- سيدمحمدباقر صدر، صوره عن اقتصاد المجتمع الاسلامى (حلقه دوم از مجموعه الاسلام يقود الحياه )، (بيروت : دارالتعارف للمطبوعات ، 1979 م . 1399 ه'.ق )، صص 22 ـ 24.
18- سيدمحمدباقر صدر، از مبانى فكرى حزب دعوت اسلامى ، ترجمه حزب دعوت اسلامى ، تهران ، بى تا، ص 27، به نقل از: جمشيدى ، پيشين ، ص 119.
19- همان ، ص 120.
20- همان ، ص 119.
21- سيدمحمدباقر صدر، تئورى شناخت و جهان بينى در فلسفه ما، ترجمه حسين حسينى ، (تهران : بدر، 1362)، ص 171 به نقل از جمشيدى ، پيشين ، ص 7.
22- سيدمحمدباقر صدر، سنت هاى تاريخ در قرآن ، ترجمه دكتر سيدجمال موسوى اصفهانى ، (قم : انتشارات جامعه مدرسين قم ، بى تا)، صص 240 ـ 243.